Giữa một vùng biển vốn quen thuộc với bãi tắm, làng chài và hải sản tươi rói, Đền Cờn mang đến cho Biển Quỳnh một lớp trầm tích hoàn toàn khác. Ngôi đền tọa lạc trên gò Diệc, ngay sát cửa biển Lạch Cờn, thuộc vùng đất Quỳnh Phương xưa — nay là phường Quỳnh Mai, tỉnh Nghệ An — nơi bao đời nay sóng biển và đời sống tâm linh của người dân chài hòa làm một.
Gần 800 năm bên cửa lạch
Ít ai ngờ rằng ngôi đền nhỏ bên cửa lạch này đã có tuổi đời gần 800 năm. Theo sử sách, đền được dựng từ năm 1235 dưới thời nhà Trần, ban đầu chỉ là ngôi đền tranh tre nứa lá đơn sơ. Đền thờ Tứ vị Thánh Nương — ba mẹ con Thái hậu Dương Nguyệt Quả cùng hai công chúa Triệu Nguyệt Khiêu, Triệu Nguyệt Hương của nước Nam Tống và một bà nhũ mẫu. Truyền thuyết kể rằng khi nhà Tống bị bức bách phải chạy loạn về phương Nam, thuyền của họ đã trôi dạt đến Cửa Cờn — và từ đó, câu chuyện của những con người đến từ biển đã ở lại cùng vùng đất này mãi mãi.
Đền Cờn Trong và Đền Cờn Ngoài
Quần thể đền gồm hai phần: Đền Cờn Trong bên gò Diệc, và Đền Cờn Ngoài cách đó khoảng 1km, tọa lạc trên điểm cao nhất của núi Thằn Lằn, thờ vua quan nhà Tống là Tống Đế Bính, Trương Thế Kiệt, Lục Tú Phu. Vị thế của đền trong tâm thức xứ Nghệ được gói gọn trong câu truyền tụng: "Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng" — Đền Cờn đứng đầu trong bốn ngôi đền linh thiêng nhất Nghệ An, và cũng là điểm phát tích của tín ngưỡng thờ Tứ vị Thánh Nương, sau này lan tỏa đến hàng trăm nơi thờ ven biển, ven sông khắp Bắc Trung Bộ và đồng bằng Bắc Bộ.
Ngôi đền của người đi biển
Điều làm nên sức sống của Đền Cờn chính là mối gắn bó máu thịt với biển. Ngư dân quanh vùng mỗi lần ra khơi đều ghé đền cầu bình an, may mắn cho chuyến đi trở về — một ước nguyện rất đời thường mà cũng rất thiêng liêng của những người sống nhờ biển, sống cùng biển qua bao thế hệ.
Lễ hội đầu xuân
Năm 1993, Đền Cờn được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Hằng năm vào dịp đầu xuân, lễ hội Đền Cờn — nay đã là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — lại tưng bừng diễn ra với các nghi lễ như lễ cầu ngư, lễ đại tế, cùng phần hội sôi động với đua thuyền, đẩy gậy và nhiều trò chơi dân gian truyền thống, thu hút du khách thập phương đổ về. Chính hội rơi vào 19–21 tháng Giêng âm lịch.
Nếu đã đến Biển Quỳnh, hãy dành một buổi ghé Đền Cờn. Chuyến đi của bạn sẽ có thêm một chiều sâu khác: không chỉ ngắm biển, mà còn chạm vào câu chuyện gần tám thế kỷ của những con người đã sống, đã tin và đã gửi gắm cả ước vọng của mình nơi cửa biển này.
Xem thêm trang giới thiệu đền Cờn để biết đường đi và những lưu ý khi vào đền. Đi lễ đầu xuân mà cần chỗ nghỉ lại một đêm, xem khách sạn và nhà nghỉ quanh biển Quỳnh.